|
ی ی ی ی یی ی |
||
|
|
||
|
|
||
|
اقیانوســــی به نام شـــبنم
صبورالله ســیاه سـنگ
گـلبرگهـای بدون شــبنم دیگـــر زنگ زدن به شـماره تلفــون 910511851271، نامـه فـرسـتادن به پسـت بکـس 2532/ پسـته خـانه مـیلودی/ اسلام آباد/ پاکسـتان و ایمـیل نوشـتن به gh_shabnam_786@hotmail.com تلاشهـای ناکامـی بیش نخـواهـند بود، زیرا در آنسـوی هـیچکـدام مـیتوان غلام محی الـدین شــبنم را یافت. سـاعـت هـفـت شـام یکشـنبه 28 جـون 2009 در اسـلام آباد/ پاکسـتان هـنرمند بزرگی چشـم از جهـان فـروبسـت و اینک هفت شـامـگاه از آرمـیدنش در ته خـاک مـیگـذرد. او در 1935 در روسـتای خـواجه حكیم سـنایی (رح) غزنه دیده به جهـان كشـوده بود. پس از لیسه و مـوسسه تعلیم و تربیه وزارت معارف، در 1961 برای آمـوزشهـای برتر در رشـته هـنرهـای زیبا (Fine Arts) راهـی مانیلا/ فلیپین گـردید. اسـتاد شــبنم نخـسـتین بنیادگـذار سـالون نمـایشـهـای رسـامـی و كاردسـتی شـاگـردان لیسـه سـنایی بود و سـتایشـنامه هـا، ارجـنامه هـا، مـدالهـا و جـایزه هـای فـراوانی در راه هـنر كمـایی كرد. برخی از وظایف وی در شش دهــه پســین چنین اند: معلم رسـم لیسه سـنایی (پنج سـال)، آمـر مـركز آرت تربیوی دارالمعلمـین كابل افزون بر نقش رهـنمای اصول تدریس آرت برای آمـوزگاران شهر كابل (دوازده سـال)، اسـتاد اصول تدریس آرت ابتكاری برای معلمـین پایتخت و ولایات (دوازده سـال)، آمـر دیپارتمنت آرت مـركز سـاینس و تكنالوژی وزارت تعلیم و تربیه (دوازده سـال) و هـمزمان با آن اسـتاد مضامـین آرت تربیوی و گـرافیک در فاكولته هـنرهـای زیبای دانشگاه كابل (چهـارده سـال)، كارمند طرح و دیزاین شعبه طباعتی اداره انكشـاف بین المللی ایالات متحده (چهـار سـال)، گـرداننده بخش نقاشی اتحادیه هـنرمندان افغانسـتان (یک سـال)، کارمند هـمـواره اتحادیه هـنرمندان و انجمن نقاشـان وزارت اطلاعات و فـرهـنگ افغانسـتان، رهـنمـای کانون هـنر نقاشـی در پاکسـتان و هـمکار و مشـاور هـنری اداره آمـوزش، فـرهـنگ و آگاهـی سـازمـان ملل (UNESCO) در پاکسـتان (یازده سـال) شـمـار زیادی از آفـریده هـنری اسـتاد شــبنم در افغانسـتان و بیشـتر از بیسـت کشـور دیگـر به نمـایش گـذاشـته و برخی از آنهـا مـانند "روباه مکار"، "جنگ پوقــانه هـا"، "گـربه"، "دکان قصاب" و "سیاه مـو" برنده جـایزه هـای گـوناگـون گـردیده اند. نامبرده در كنار هـمكاری با كتاب "اصول تدریس آرت تربیوی برای معلمـین" تالیف داكتر عنایت الله شـهـرانی و رهـنمـایی سـریال تجـارب آرت ابتكاری برای مجله رنگین كمـان، نشـریه انسـتیتیوت تعلیمـی و آمـوزشـی سـنایی در پشـاور/ پاکسـتان، كتابهـای زیادی نوشـته اسـت. نیمـرخ دیگـر .... از این هـنرمند جـاودانیاد در گسـتره هـای سرایش، آواز خـوانی، آهـنگسـازی و نقش آفـرینی نیز یادگارهـای زیادی مـانده اسـت. اسـتاد شــبنم در بهـار 1960 با سـرودن آهـنگ هـای فارسـی، پشـتو و بلوچی از راه رادیو و راه اندازی برنامه هـای تماشـا و نشسـت دوسـتانه آوازه فـراگیرتری یافت. از مـیان چندین آهـنگ برازنده به آواز گـیرای او در رادیو کابل، مـیتوان "خـونه دی ورانه شه جـوگی"، "گـریه کن گل عاروس، به گـریانت عیبی نیسـت" و شـماری از ترانه هـا و سـاخته هـای بصیر بلوچ را نام گـرفت. پرداختن به طنز خـودجـوش بخش رخشـانی از زندگی این هـنرمند را مـیسـاخت. نامه هـای اسـتاد شــبنم گنجینه ارزشـنمـدی از پرزه هـای خنده آفـرین او شـمـرده مـیشـوند.
گـرامـیداشـت البوم "نقاشـان مهـاجر افغانسـتان" روز دوازدهـم دسـمبر 2002، صدهـا تن از هـنرمندان، دوسـتداران هـنر، گزارشگـران و تماشـاچیان در تالار گالری ملی هـنر (اسلام آباد) گـرد آمـده بودند تا دیده به به دیدار اسـتاد شــبنم و دسـتاورد تازه اش (البوم "نقاشـان مهـاجر افغانسـتان") روشـن سـازند. (این بزرگـداشـت یادماندنی از سـوی UNESCO و سفارت شـاهـی هـالند سـازماندهـی شـده بود.) "نقاشـان مهـاجر افغانسـتان" در نزدیک به 200 برگ نمایانگـر سه سـال تلاش و چگـونگی پل پیوند بسـتن كارگاه كوچک نقاشی این هـنرمند نام آور از یكی از كوچه هـای اسلام آباد تا رخشـان_آبادهـای امـریكا، كانادا، اروپا، اسـترالیا و كشـورهـای آسیایی اسـت. این کار بیمانند، خـواننده و بیننده را با پنجـاه و چهـار تن هـنرمند افغان و بیشـتر از دوصد پارچه نقاشی، رسـامـی و آمـیزه هـای خطاطی و نگاره گـری آنهـا آشـنا مـیسـازد. ـكتاب با پیشگفتارهـای نمـاینده یونســكو بانو Ingeborg Breines، واصــف باختری، صبورالله ســـیاه سـنگ، و یادداشـت، سروده و تصویری از اسـتاد شــبنم آغاز شـده اسـت. هــر بخـش با عكـس رنگه، فـشــرده زندگینامه، كارنامــه هـنری، ســـتونی به نام "دیدگاه" دربرگیرنده خـواسـت، اندیشــه و سـلیقه هـنرمندان افغان در بیسـت و سه سـال پسین (1978 تا 2001) و نمـونه هـای كار آنهـا آراسـته شـده اسـت. زندگینامه هـا، كارنامه هـا و نام و شیوه پرداخت هر اثر، افزون بر دیباچه هـا از سـوی منیژه نادری به انگلیسی برگـردانده شـده اند. البته، زیبانویسی محمـد آصف آلف ارزش مـرواریدی فزونتری به البوم مـیدهد. دسـت شــــگـوفاتر از شـاخه تصویر نمادین و پیوسـت آن سرودی از اسـتاد شــبنم در سربرگ، جـایی برای شـناسه دیگـر در این کتاب نمـیگـذارد. اسـتاد شــبنم با جـامه سپید در كنار سـنگفـرش به چشـم مـیخـورد: غمگینانه نشسـته و به گـردآوری گلهـای پاشـانی كه پس از شكسـتن گلـدان شیشه یی قرمزین بر روی سـنگهـا، هر سـو فتاده اند، مـیپردازد. سپیدی مـوی، پیراهـن و گلهـا و هـمخـوانی خمـوشـانه آنهـا بر زمـینه آرام تنهـایی، مـیتواند نماد سپیده دم پاكیزگی روان آدمـی باشـد. آیا گلـدان سرخ شكسـته بر سـنگ، افغانسـتان نیسـت؟ هـم از آنرو كه نام كوتاهش دل پرخـون آسیاسـت و هـم برای آنکه هـمانند شیشه پاره هـای ریزتر از نگینه، بر سراسر جهـان پاشیده شـده اسـت. گل زیبایی اسـت و زیبایی با هـنر در هـمان پیوندی نشــسـته كه دل در خـون یا دیده در آب. سروده زیر آن تصویر چنین اسـت:
این نسخه از بدایع حق را ز
روی كین
"ســــلام بر كار و كارنامه صورتگـران" "ما در فـرهـنگ كهـن و امـروزینه خـویش كتابهـایی داشـته ایم و داریم به نام "تذكره" كه در آنهـا زندگینامه شـاعران با نمـونه هـایی از سروده هـا شـان گنجـانیده شـده اند. دریغا كه در باب نماینده گان عرصه هـای دیگـر هـنر آثاری كه فـراهـم آمـده اند، خیلی اندكند. سی و اندی سـال پیش اسـتاد زنده یاد فكری سلجـوقی آرزو داشـت دفتری در باره نقاشـان معاصر فـراهـم آورد، و تا جـایی كه به یاد دارم فصولی در این زمـینه نوشـته بود كه مـرگ امانش نداد و به جـاودانه گان پیوسـت. روانش شـاد باد. درین روزگار كه بر نقش و نقاش، خط ترقین مـیكشـند و نگاره هـا و پیكره هـا را به دسـت كوپال و تیشه مـیسپارند و نقاشـان و پیكرتراشـان یا منزوی اسـتند یا آواره آفاق و اقاصی عالم، اسـتاد نجیب بزرگمنش هـمـواره جـویا و كوشـا و اندوهگسـار فـرهـنگ و فـرهـنگیان، جناب آقای شــبنم غزنوی، كتابی به جـامعه فـرهـنگی كشـور مان پیشكش فـرمـوده اند كه نفس كار و احسـاس مسئوولیت و ارزش كار ایشـان در این مقطع از تاریخ سرزمـین ما در خـور سـتایش و گـرامـیداشـت اسـت. نقاشی این تجلی شگـرف روح پر تكاپوی آدمـی كه از دیواره هـای مغاره هـای كهـن تا امـروز تالمات انسـان اندیشه ور و دردمند را بر سـنگ، بر مفـرغ، بر حریر و بر صحایف كتاب بازتاب داده اسـت، در هـمـین چند دهه پسین زادبوم ما نمایندگان برجسـته و سیماهـای فـروغناكی دارد كه باید بدانهـا بالید. اینان فـرزندان خلف بهزاد و پروفیسـور غلام محمـد و اسـتاد برشـنا هسـتند. آن نظریه پردازانی كه در تعریف نقاشی گفته اند: "هـنر تصویری دو بعدی اسـت كه بر روی سطح انجـام مـیشـود، اگـرچه در نقاشی عمق و فضا به بیننده القا مـیگـردد، عملاً در آن عمق وجـود ندارد، و وجـود عمق و فضا در آن زاده قواعد پرسپیكتیف اسـت." آیا در این سخن خـویش بیشـتر به مفهوم فزیكی "عمق" و "فضا" نیندیشیده اند؟ اگـر بعد عاطفی و هـنری نقاشی مطمح نظر قرار گیرد، در مـییابیم كه این هـنر والا ژرفایی دارد هزاران بار بیشـتر از ژرفترین بخشهـای اقیانوسهـا و پهـنایی به گسـترده گی هـمه آفاق و انفس. بسـا دیده شـده اسـت كه در جـاهـایی كه زبان شـاعر و قلم نویسـنده از عجز به لكنت و ناتوانی مـیگـرایند، این قلم مـویین نقاش اسـت كه عمـیقترین و بشكوهترین جلوه هـای روان انسـان آگاه و اندیشهور و دردگسـار را به بلاغتی كه با بلاغت خـوشید هـماوردی مـیكند، منعكس مـیسـازد. برخی از نمـونه هـای كار هـنرآفـرینان ما كه اسـتاد شــبنم در كتاب خـویش ارائه فـرمـوده اند، گـواه درسـت این سخن اسـت. اكنون كه نقاش طبیعت بر سر و رخسـار اسـتاد شــبنم نقش پیری و شكسـته حالی ظاهری را پدید آورده، باز هـم مـیبینیم و شـادمانه مـیبینیم كه اسـتاد آتشی هـمـواره افـروخته در كانون نهـاد خـویش دارند، و به نیروی این آتش ورجـاوند، شـتاب و تحرک بیشـتر از بسـا جـوانان، قلم از دسـت نمـینهد و قدم به عقب نمـیگـذارد. من در برابر این اسـتاد مسلم نجیب و فـروتن و بی ادعا و پر مایه و هـمـواره خدمتگزار فـرهـنگ كشـور به تعظیم برمـیخیزم و مـیدانم كه در این ادای احترام و سپاس تنهـا نیسـتم. دههـا نویسـنده و شـاعر و نقاش و تندیسگـر و مـوسیقی شـناس، كه اسـتاد را در این هـنر نیز دسـت قویسـت، با من و چه بسـا بیشـتر از من و با خضوع بیشـتر از من، این سپاسگزاری را انجـام خـواهـند داد. روزگار هـنرآفـرینان را به هـمایش فـرامـیخـواند. این فـراخـوان را باید پذیرا شـد." (واصف باختری، چهـارم دلو 1379، پشـاور/ پاكسـتان)
فـراز و فـرود البوم نقاشـان آواره افغانسـتان "در تابسـتان 2000، هـنگامـی كه اسـتاد گـرانمایه شــبنم غزنوی از اندیشه طرح و تهـیه البوم نقاشـان آواره كشـور مـیگفت، در كارگاه گمان من انگاره آشفته یی که در آن سـایه دشـواریهـا بر روشـنی آرزوهـا تیره تر مـی افتاد، نقش مـیبسـت و دورنمایی مـیداد نه چندان دل انگیز و امـیدبخش. هرگز نمـیدانسـتم كه این گناه خـودم بود؛ چه دیریسـت دورنما در چشـم من _اگـر دیدگاهش ارزش داشـته باشـد_ بیشـتر پریده رنگ بوده تا پررنگ. در زمسـتان هـمان سـال اسـتاد شــبنم از نامه هـایی كه به نگاره پردازان دور و نزدیک در چهـار گـوشه جهـان فـرسـتاده بود، یاد کـرد. تا اینجـا نیز پندار من هـمان گمان نه چندان درخشـان پیشین بود. یكی دو هفته پس از آن، اسـتاد خسـتگی نشـناس را در جـایگاهـی كه با رهتوشه چشـمگیر و هـمتی به بلندای پامـیر بیشـتر از نیم راه سـوی هدف را پیمـوده بود، دیدم. او با هـمان گـرمای نخسـتین از آرمانش مـیگفت و از كارهـا و دسـتاوردهـایش كه دیگـر بسیار دلگـرم كننده بودند.
خدمات صادقانه _یا بهتر
اسـت گفته شـود عاشقانه_ اسـتاد شــبنم در فـراهـم آوری این
البوم، خـود ارزش كمتر از یک پدیده هـنری ندارد. در آشفته
بازار آشفته سـامان امـروز كه كمتر پراكنده یی را مـیتوان
پیوسـته سـاخت، اسـتاد شــبنم به چراغداری كه جهـانی را به
سـوی روشـنایی فـرا مـیخـواند، مـیماند. این گزینه بیشـتر و
پیشـتر از آنكه كلكسیون تابلوهـای نقاشی باشـد، برترین نماد
مهر ورزیدن به فـرهـنگ و هـنر اسـت. و ازین دیدگاه، به پیشگاه
راه اندازنده این گام سـترگ سر حرمت فـرود مـی آورم و زمـین
ادب مـیبوسـم. واپســین پدرود
اسـتاد غلام مـحی الـدین شــبنم که از چهـره هـای پرآوازه و نوآور هـنر کوبیزم و ابسـترکت در نقاشـی افغانسـتان شـمـرده مـیشـود، ده سـال پســین زندگیش را در سـتیز با بیمـاری سـرطان و دشـواریهـای جـانکاه دیگـر در آوارگـی سـپری کـرد. روانش شـاد و بهشـت برین جـایش باد!
[][] ریجـاینا، کانادا پنجم جـولای 2009
صبورالله سـیاه سـنگ شــبنم به خـاک رفـت
اسـتاد غلام مـحی الدین شــبنم نقاش، رسـام و آوازخـوان نامـور افغانسـتان سـاعـت هـفـت شـام روز یکشنبه هـفتم سـرطان سـیزده هـشـتادوهـشـت خـورشـیدی (28 جـون 2009) در اسـلام آباد/ پاکسـتان جـان سـپرد.
نامبرده که هـفتاد و چهـار سـال پیش در روسـتای خـواجه حكیم سـنایی غــزنی دیده به جهـان كشـوده بود، پس از دوران آمـوزش در مـوســسـه تعـلیم و تربیه وزارت معارف، در سـیزده چهل خـورشـیدی (1961) برای تحصیلات بلندتر در رشـته هـنرهـای زیبا (Fine Arts) راهـی مــانیلا/ فـلیپین گـردید.
او نخـسـتین بنیادگـذار سـالون نمـایشـهـای رسـامی و كاردسـتی شـاگـردان لیسـه سـنایی بود و تحــسـین نامـه هـا، تقدیرنامـه هـا، مـدالهـا، و جـایزه هـای فـراوانی در راه هـنر كمـایی كرده اسـت.
برخی از وظایف اسـتاد مـحی الدین شــبنم طـی پنج دهــه پســین چنین اند: معلم رسـم در لیسـه سـنایی، آمـر مـركز آرت تربیوی دارالمعلمین، رهـنمـای اصول تدریس آرت برای معلمین مكاتب شـهـر كابل، اسـتاد اصول تدریس آرت ابتكاری برای معلمین ولایات، آمـر دیپارتمنت آرت مـركز سـاینس و تكنالوژی وزارت تعلیم و تربیه، اسـتاد مضامین آرت تربیوی و گـرافیک در فاكولته هـنرهـای زیبای دانشگاه كابل، كارمند طرح و دیزاین شعبه طباعتی اداره انكشـاف بین المللی ایالات متحده، گـرداننده بخش نقاشـی اتحادیه هـنرمندان افغانسـتان، کارمند دایمی اتحادیه هـنرمندان و انجمن نقاشـان وزارت اطلاعات و فـرهـنگ افغانسـتان، رهـنمـای کانون هـنر نقاشـی در پاکسـتان و هـمکار و مشـاور هـنری اداره آمـوزش، فـرهـنگ و آگاهـی سـازمـان ملل (UNESCO) در اســلام آباد/ پاکسـتان
شمـار زیادی از آثار هـنری اسـتاد شــبنم در افغانسـتان و بیشـتر از بیسـت کشـور دیگـر به نمـایش گذاشـته اند. برخی از پارچه هـای معروف وی مـانند "روباه مکار"، "جنگ پوقــانه هـا" و "گـربه" برنده جـوایز مختلف گـردیده اند.
نامبرده در كنار هـمكاری با كتاب "اصول تدریس آرت تربیوی برای معلمین" تالیف داكتر عنایت الله شـهـرانی و رهـنمـایی سـریال تجـارب آرت ابتكاری برای مجله رنگین كمـان، نشـریه انسـتیتیوت تعلیمی و آمـوزشـی سـنایی در پشــاور/ پاکسـتان، كتابهـای زیادی نوشـته اسـت.
"البوم نقاشـان مـهـاجر" که به پشـتیبانی سـازمـان ملل و سفارت شـاهـی هـالند تهـیه شده، ثمـره سـه سـال تلاش هـمـو بود. این کتاب ارزنده خـواننده و بیننده را با پنجـاه و چهـار تن هـنرمند افغان و بیشـتر از دوصد پارچه نقاشـی، رسـامی و آمیزه هـای خطاطی و نگاره گـری آنهـا آشــنا میسـازد.
از این هـنرمند در عـرصه هـای شعر، مـوسـیقی و تمثیل نیز یادهـا و یادگارهـای زیادی مـانده اسـت. وی در سـال سـیزده سـی و نه خـورشـیدی (1960) با سـرودن آهـنگ هـای فارسـی، پشـتو و بلوچی از راه رادیو دارای شـهـرت بیشـتر گـردید.
اسـتاد غلام مـحی الدین شــبنم که از چهـره هـای پرآوازه و نوآور هـنر کوبیزم و ابسـترکت در نقاشـی افغانسـتان شمـرده میشـود، ده سـال پســین زندگیش را در ســتیز با بیمـاری سـرطان و دشــواریهای دیگـر در آوارگـی سـپری کرد کانادا/ 30 جـون 2009 آویزه هـا 1) برای آگاهـی بیشـتر در پیرامـون کارنامـه هـنری اسـتاد شــبنم میتوانید روآورید به www.kabulnath.de/Salae_Soum/Shoumare_53/Dr.%20Sisang-Gogosh-naqashan.html www.ghazni.org/publications/shabnam.htm www.parastoha.dk/farhangi16-naqashan.html
کاپی از سایت اسمایی
The Observation of Travel to Ghazni (Libraries Project) October, 2006 California, U.S.A. Two members of the Sanaee Ghaznawi Association of Cultural and Social Affinities had traveled to Afghanistan in August and September , 2006. These members had obligations with our association to work with the local people and officials in the City of Ghazni on the improvement of the libraries run by high schools in the City of Ghazni. First of all, our members had held preliminary meetings with the head of Ghazni Provincial Education Department , Mrs. Fatima Moshtaq, and informed her about their mission objectives and expressed their willingness to support the highschools libraries. The head of Ghazni Provincial Education Department also embraced this benevolent idea and expressed her readiness for the completion of this mission. Furthermore, our members also had spirited discussions with the Ghazni high school officials and exchanged their views about the aim and goal of the Sanaee Ghaznawi Association of Cultural of Social Affinities based in California and made it clear that one of the aims of this association is to take part in the development of educational and cultural institutions in the City of Ghazni. In addition, our members had held separate meetings with the officials of theSanaee Ghaznawi, Jahan Maleka, Saeed Ahmad -e-Makaee, Shams-al- Arefeen, Shameer and Haider Abad high schools. These high schools have over 20,000 students altogether.Its important to mention that a group of 21students recently founded a new radio station in the City of Ghazni. This radio station is named Omid-e- Jawanan,(Hope of Youth) and is mainly focused on educational, cultural and youth issues. Our members also sought the views of instructors and school officials about heir needs and asked them to submit their requests for the books that they needed at that time. After preliminary assessment and evaluation of these lists, our members had a travel to Kabul with the representatives of the high schools and the Omid- e- Jawanan Radio. They were able to purchase the books from bookstores in Kabul and returned to Ghazni. It was a good opportunity for our members to share their views about various issues with them. Consequently, our members were able to purchase 800 new and valuable books. A video cassette was also provided which covered the entire process including meetings with the head of Ghazni Provincial Education Department of and other school officials. This video is available and if you would like to view it , please feel free to contact us. Our members along with the representatives of high schools and Omed-e- Jawanan Radio Station distributed the books to high schools in the City of Ghazni. The school officials expressed their appreciation and gratitude toward this benevolent action taken by their foreign- based compatriots, and it was regarded as a major positive step in the development of education and culture in the City of Ghazni. Moreover, our members once again assured them that the assistance of the Sanaee Ghaznawi of Cultural and Social Affinities based in California is a long term project and its assistance will be renewed annually. It is needless to mention that some other schools during these visits contacted our members to attract the assistance of the association toward their schools, and it was promised that the associations assistance will cover the other schools in the future, too. It is important to mention that some of these high schools such as the Sanaee Ghaznawi, Shams-al- Aarefeen and Saeed Ahmad- e- Makaee took the initiative and were engaged in fundraising to support their schools. The Sanaee Ghaznawi Association of Cultural and Social Affinities supports the efforts of these schools and hopefully thecooperation between our association and schools in the City of Ghazni enable us to take greater part in these joint efforts in the future. Our members after completion of their journeys, returned to California.
اکتوبر 2006 کلفورنیا-امریکا گزارش سفر غزنی ) پروژه کتابخانه های مکاتب شهر) دو عضو انجمن پیوند های فرهنگی و اجتماعی سنایی غزنوی تابستان امسال (اگست و سپتامبر 2006) سفری به وطن عزیز ما افغانستان داشتند . اعضای موصوف از طرف انجمن وظیفه داشتند تا روی پروژه کتابخانه های لیسه های شهر با معارف ولایت غزنی همکاری نمایند. اعضای انجمن در ابتدا با ریس معارف ولایت غزنی خانم فاطمه مشتاق صحبت های مقدماتی داشتند . مقام ریاست را از قصد خود مبنی بر تقویت کتابخانه های لیسه های مرکز غزنی در جریان گذاشتند. ریس معارف از نیت و آرزومندی اعضای انجمن پیوند های فرهنگی و اجتماعی سنایی غزنوی مقیم کلفورنیا استقبال نموده و آمادگی هر نوع تقویت آن را از جانب معارف غزنی به ایشان ابراز نمود. اعضای انجمن بعداً با مسوولین هر لیسه جداگانه صحبت نموده و نظر انجمن پیوند های فرهنگی و اجتماعی سنایی غزنوی مقیم کلفورنیا را برای شان بیان نمودند. اعضای مذکور توانستند مسوولین شش لیسه مرکز غزنی هر یک لیسه سنایی ، جهان ملکه ، سید احمد مکه یی ، شمس العارفین ، شامیر و حیدر آباد را (که در مجموع تقریبآ 20 هزار شاگرد دارند ) ملاقات نموده و صحبت های مفصل با ایشان بعمل آورند. در جریان تماس به لیسه ها ، گروه از شاگردان لیسه های شهر که یک دستگاه رادیویی برای فعالیت فرهنگی نسل جوان شهر غزنی فعال ساخته اند، را نیزملاقات کردند. این گر وه در حدود 21 نفری جوانان شهر غزنی دستگاه رادیویی را بنام " امید جوان" اداره میکنند که مصروف معرفی و اموزش مسایل مربوط به جوانان و امور فرهنگی میباشند. اعضای انجمن از مسوولین هر شش لیسه و رادیوی امید جوان در خواست کردند که هر یک آنان با مشورت مناسب استادان و کارمندان خود لست کتابهای مورد ضرورت کتابخانه های شانرا تهیه بدارند. لست ها طی دو هفته تهیه شد و در دور دوم اعضای انجمن با آنها تماس گرفته و لست ها را جمع آوری نمودند. لست ها را به کتابفروشی شهر کابل سپرده تا مواد آن را طی یک هفته آماده سازند . کتاب ها تهیه شد و اعضای انجمن بار دیگر به هر یک از لیسه ها و همچنان رادیوی امید جوان تماس گرفته و از نماینده گان و مسوولین کتابخانه های لیسه ها دعوت بعمل آوردند تا در ریاست معارف جمع شده و بعد از صحبت های مقدماتی یکجا روانه کابل شده ، تمام کتاب های پشنهادی خود را مطابق لست های پشنهاد شده دریافت نموده و دوباره به غزنی برگردند. مسافرت مشترک مسوولین کتابخانه ها و نماینده رادیوی امید جوان فرصت مناسبی بود جهت صحبت های بیشتر بین هم وتقویت همکاری های بیشتر شان برای رشد معارف و فرهنگ مطالعه در بین جوانان شهر . مسوولین کتابخانه ها توانستند کتاب های مورد ضرورت لیسه های شانرا با مشوره با هم و با رضایت خاطر آنچه را که ضرورت داشتند تهیه نمایند . هیت مذکور با حدود 800 جلد کتاب بسیار ارزشمند دوباره غزنی برگشت و فردای آن روز در ریاست معارف جلسه مشترک با ریس معارف غزنی داشت . جریان صحبت ها به شکل ویدیویی هم تهیه شده که اعضا و دوستداران انجمن می توانند آن را ببینند. بعداً هیت مشترک لیسه ها و اعضای انجمن، کتاب های مذکور را مشترکآ به هر یک از لیسه های متذکره و مرکز رادیوی امید جوان رسانیده و صحبت های با مسوولین لیسه ها بعمل آوردند . مسوولین لیسه ها و همچنان کار کنان رادیوی امید جوان از چگونگی اجرا این پروژه ، احساس خرسندی نمودند و آن را قدم مهمی در راه اعتلای فرهنگی شاگردان شهر غزنی دانستند. اعضای انجمن به مسوولین لیسه ها متذکر شدند که این یک پروژه دوامدار انجمن پیوند های فرهنگی و اجتماعی سنایی غزنوی مقیم کلفو رنیا خواهد بود که هر سال تجدید می شود . در جریان اجرای این پروژه بعضی لیسه های دیگر شهر نیزبه اعضای انجمن پیام فرستادند و با ایشان صحبت حضوری بعمل آوردند. آنها در خواست داشتند که انجمن باید لیسه های آنها را نیز تقویت نماید، مثلاً لیسه های نوآباد و مغولان آمادگی شانرا ابراز داشتند که بعد از صحبت های مقدماتی اعضای انجمن به ا یشان اطمینان دادند تا دور دوم به آنها نیز همکاری لازم را بعمل خواهند آورد. اعضای انجمن اظهار امیدواری کردند که با همکاری مسولین لیسه های شهر و نهاد های خود جوش مانند رادیوی امید جوان بتوانند درزمینه رشد مسایل فرهنگی و فرهنگ اموزش و مطالعه قدم های ارزشمندی بردارند . ابتکارتهیه کتاب را اساسآ خود مسوولین و شاگردان لیسه ها داشتند . تعدادی از لیسه ها مانند لیسه سنایی و شمس العارفین و سید احمد مکه یی پول جمع آوری نموده و مطابق توان خود کتاب خریداری نموده بودند . انجمن پیوند های فرهنگی و اجتماعی سنایی غزنوی مقیم کلفورنیا این ابتکار و علاقمندی شانرا تقویت نموده و اظهار امیدواری نمودند که همکاری های مشترک فرهنگیان داخل و خارج کشور زمینه رشد مناسب فرهنگی را بارور خواهد نمود. اعضای انجمن بعد از اجرای وظایف شان طی ماه های اگست و سپتامبر سال جاری(2006) دوباره به کلفورنیا مواصلت کردند.
پایان
Sanayee High School The first Cradle of Knowledge in Historical Ghazni The historical city of Ghazni, throughout its history of thousands of years, has always strived to provide society with scholars and has to this day given thousands of scholars to this land. Thousands have lived here and learned great things in this school of thought and have added to the understanding and knowledge of humankind as a whole. This has added to the historical glory of Afghanistan and have left us with scholarly, political and cultural personalities. One of the most significant places of learning in this historical region has been Sanayee High School. This school was established in the year 1926 during the reign of Amanullah Khan and was a primary school in its beginnings. It was situated in the southeastern portion of the old city on Qara Street near Burje Bala. The teachers of this academy in the beginning were mostly from the same region and included Sufi Abdul Wahab Khan, Mohammad Naeem Khan, Abdul Samad Khan, Ustad Amir Mohammad Khan and an Indian teacher named Afandi. The principal of the school was Nizamuddin Khan. The subjects taught included Religion, Persian, the Holy Koran, History, Geography, Math and Physical Education. Students would graduate from fourth grade. The first students included Ustad Ghulam Naqshband Khan, Wakil Nazar Jan, Abdullah Khan Malikyar, Lt. General Abdul Jabar Malikyar, Abdul Sattar Shalizai, Abdul Ahad Ishrati, Gen. Abdul Salam Malikyar and other political, administrative and scholarly personalities. The school later added another class in the year 1931 under the reign of Nadir Khan and education there was compulsory. Finally, in the year `1936, the school received over 20 acres of land for its current building during the governorship of Nayeb Salar Abdul Ahad Khan Malikyar and was reconstructed. More teachers were hired and the school began to expand more and more. After the year1946, the school added classes up till ninth grade and students from the school started to transfer to universities and schools in Kabul in fields like economy, religion and military. In the year 1962, the high school at last was upgraded to 12th grade and started to climp up in prestige. It opened up three laboratories in the fields of chemistry, physics and biology where most of the equipment was from Germany. A library with 2,000 books was established through the work of the head of Education Department of Ghazni Abdul Shukoor Babakrkhel and the people. So far, thousands of students have studied at this school that continued to add their share in the countrys well-being and advancement and are a source of pride for this region.
لیسه سنایی اولین کانون علمی شهر باستانی غزنه شهر کهن غزنه همانند سایر مناطق کشور با داشتن تاریخ چندین هزار سالۀ خویش در راستای زمان پرورش دهندۀ چهره های علم و ادب بوده و از گذشته های دورتا امروز صاحبان دانش و معرفت را در ساحات مختلف تقدیم این مرزوبوم نموده است. هزاران چهره علمی و ادبی و عرفانی در دامان پر فضلیت آن پرورش یافته و به غنای جهان و علم و دانش انسانی افزوده است. از اثر آن تاریخ پر افتخار گذشتۀ افغانستان را آذین واز برکت آن شخصیت های علمی ، سیاسی و فرهنگی را به ما به ارمغان گذاشته است. یکی از مشهور ترین کانون علمی اکادمیک این خطه باستانی که اساس آموزش و پرورش در آن پیریزی گردیده لیسۀ سنایی شهر قدیم غزنه است. این لیسه بعد از استقلال در عصر اعلیحضرت امیر امان الله خان غازی در سال 1305 خورشیدی از صنف اول الی صنف چهارم تاسیس گردید. نخستین محل این مکتب برای تدریس شاگردان در جنوب غرب شهر کهنه ( قلعۀ قدیمی غزنه) جوار محلۀ قره واقع برج بالا بین ایجاد گردید. استادان مکتب رشدیۀ سنایی اکثرا مردم محیطی این شهر بودند. از جملۀ نخستین استادان این لیسه صوفی عبدالوهاب خان ، محمد نعیم خان ، عبدالصمد خان ، استاد امیر محمد خان و یکنفر معلم هندی بنام افندی و سر معلم یا آمر مکتب نظام الدین خان بوده است که در مکتب مشغول تدریس بودند. مضامین که در آن وقت تدریس میگردید عبارت از دینیات ، قرائت دری الفباء قرآنکریم ، تاریخ ، جغرافیه ، حساب و سپورت بود وشاگردان از صنف چهارم رشدیه فارغ میگردید. از جملۀ نخستین شاگردان این مکتب استاد غلام نقشبند خان ، وکیل نظر جان ، عبدالله خان ملکیار ، تورن جنرال عبدالجبار ملکیار ، عبدالستار شالیزی ، عبدالحد عشرتی ، جنرال عبدالسلام ملکیار و غیره شخصیت های سیاسی، اداری و علمی این سرزمین بوده است. مکتب سنایی ( لیسۀ سنایی امروز ) در سال 1311 خورشیدی در دوران حکومت محمد نادر خان از صنف چهارم به صنف صنف پنجم ارتقاً نموده ، تعداد شاگردان آن افزایش یافته و جدیدالشمولان بطور جبری ار طرف حکومت وقت جلب میگردید. بالا خره در سال 1317 خورشیدی تعمیر فعلی لیسۀ سنایی به ساحۀ 20 جریب زمین در زمان حکمرانی نایب سالار عبدالاحد خان ملکیار مجدًا اعمار گردیده و بحالت رشدیه قرار گرفت. تعداد استادان بیشتری در این کانون استخدام گردیده و راه رشد و ترقی را در پیش گرفت. همچنان لیسۀ سنایی در سال 1325 خورشیدی به درجه متوسطه ارتقا یافت و شاگردان بعد از فراغت از صنف نهم به مکاتب کابل مانند دارالمعلمین ، اقتصاد ، شرعیات ، حربیه و غیره مکاتب مسلکی جذب میگردیدند. این لیسه در سال 1341 خورشیدی به دورۀ لیسه تا صنف دوازدهم ارتقا یافت و کانون علمی لیسه سنایی درین دهه سیر صعودی را طی نموده ودارای سه لابراتوار فزیک ، کیمیا و بیولوژی( که اکثر وسایل این لابراتوارها ساخت کمپنی قیوی جرمنی بود ) گردید. یک باب کتابخانه در حدود 2000 جلد کتاب در علوم مختلفه به همکاری مردم و مساعی عبدالشکور بابکر خیل مدیر معارف آن وقت ایجاد گردید. چندین هزار شاگرد با دانش عصرجدید فارغ شده که شاگردان آن در جامعه مصدر خدمات ارزنده گردیده که مایۀ افتخار و مباهات مردم این سرزمین باستانی میباشد.
Jahanmalika High School The Historical Province of Ghazni This high school is named after Jahanmalika, the daughter of Emperor Masood, the son of Mahmood of Ghazni. This princess was an intellectual of her time and was a renowned poet and writer. She was one of the pioneer women in the field of literature and poetry. The high school was established in the year 1958 and was established as a primary school in the Garden of Mullah Abdul Salam Alemi behind the Bala Hisar on the road to the clinic. The governor of Ghazni at that time was Sayed Abbas Khan and the head of the Education Department was Ilyasuddin Khan. A principal and many teachers were responsible for grooming the students there. After the center of administration was moved from the old city to the new city, the school was also first moved across the street from the security headquarters and later near the Sugar Market in a building owned by Sayed Hasan Alemi. Later, because of the number of students surging, it was moved to Tailors Street. Later, another 15 acres were added onto the original building in the year 1969 and was officially opened up during Sardar Abdul Aziz Khans reign. In the year 1966, Jahanmalika was turned into a middle school from a primary school. Famous caterers of the school at that time included Jamila Rayeq and teachers included Abdullah Khan, Ustad Ghulam Naqshband Khan and Ustad Ghulam Reza Khan. In the year 1969, it was finally turned into a high school. In the year 1970, a library and a laboratory were added to the building of the school. The first batch of graduates from the school included 11 students. A number of them accepted jobs as teachers at the same school while others went onto study in Kabul University. These graduates included: 1. Zubaida daughter of Aminullah Khan 2. Aqela daughter of Sayed Abdul Ghafoor 3. Mahjooba daughter of Fida Mohammad Khan 4. Mahbooba daughter of Fida Mohammad Khan 5. Badaam Gul daughter of Ghulam Sarwar Khan 6. Mohsena daughter of Mohammad Younus Khan 7. Najeya daughter of Qari Abu Bakr 8. Kareema daughter of Ghulam Sarwar Khan 9. Habiba daughter of Mohammad Sharif Khan Jahanmalika High School continued to operate up until 1997. After that, the high school was closed and hundreds of students lost their chance to study. The library and laboratory were destroyed and only the structures skeleton remained. It was converted into a madrassah the following year named Jame Aowliya. This was a dark period in the history of the school. After the Bonn Accord, the school was reopened in 2002 and this time, hundreds of students flocked back to the school. Students from the past years also rejoined. The Department of Education appointed several female teachers to help students with their studies. The same years, statistics by the Department of Education showed that 1850 students were studying at the school. There were 37 sections and 27 teachers that included 26 females and a male instructor. The school was repaired by Rasa Organization in 2004 and was helped by other organization with books and chairs. Because of the shortness of space, another one-story building was built by UNICEF with a capacity of 18 rooms and opened in 2005. In 2003, President Hamid Karzai visited the school on his first trip to Ghazni and in a speeh, talked about the importance of education and the grooming of younger generations. The same year, two wells were dug in the school by a German organization to provide students with fresh drinking water. The schools enrollment increased to 2,400 in 2003 and 4,000 the following year. IN 2005-2006, the school had 4,500 students and who were taught by a total of 68 experienced female teachers. Mastoora Tabibi Ibrahimzoy is the current principal and her deputies are Zulfiqar Khan Faizi, who is the administrative in-charge, and Qayema Jan, who is the in-charge of education. Currently, the school has 65 sections. 1st grade has 9, 2nd grade has 7, 3rd grade has 10, 4th grade has 15, 5th grade has 5, 6th grade has 5, 7th grade has 3, 8th grade has 3, 9th grade has 2, 10 grade has 3, 11th grade has 1 and 12th grade also have 1 section overall. The school has a small library that contains 250 books and a very basic laboratory that was built up by a Norwegian organization named NAC. The students and teachers of the school are very interested education and the lack of facilities and books is severely restricting their abilities to learn. The school currently has an academic organization in it which is run by two teachers, Kareema Mangal and Najiba Ishrati. The organization promotes calligraphy, essay-writing and holding conferences inside the school. It also has ties with the Hakim Sanayee Cultural Organization. It has to be mentioned that the following people have held administrative posts at the school since its establishment and have been principals or caretakers: Jamila Rayeq, Abdul Ahad Khan, Abdul Jamil Andar, Mohammad Isa Khan, Nadiya Jan, Fauzia Jan, Razia Benawa Akhtari, Ghulam Mustafa Khan, Abdul Rauf Khan and Suraya Malikyar. Currently the building of the school is also used by two other schools in the afternoon, Old City High School and Khwaja Ali High School. This in itself explains the difficulties faced by the students and teachers of the school in finding accommodation for the studies there.
لیسه جهانملکه ولایت باستانی غزنی این لیسه بنام جهانملکه دختر سلطان مسعود بن سلطان محمود میباشد. این شاهدخت ادیب سخنور در شعر و شاعری استعداد عالی داشت. از زمره زنان دانشمند و آراسته به فضل ودانش بوده و برگزیده عصر خود به شمار میرفت . جهانملکه دارای طبع شعری روان بوده و اینک نمونه کلام او :
ای نور دیده ، دیده گرد جهان دویده تا در جهان خوبی یاری چو تو گزیده دل زاشتیاق وصلت از جام ملول گشته جان در هوای مهرت از غم به لب رسیده صد بار خار هجرت دریای دل دل شکسته از بوستان وصلت هرگز گلی نه چیده تا کلک صنع ایزد نقش وجود بسته چون تو ملک نهادی هرگز نیا فریده جانا خبر نداری کین خسته فراقت تا دیده دیده رویت سیلاب اشک رانده دل رایگان بداده غم را به جان خریده تا جان گزیده مهرت از جان طمع بریده تا چشم نیم مستت بر جان کمین نهاده هستم ز بهر هجران چون ابرویت خمیده
لیسه عالی جهانملکه در سال 1337 خورشیدی در شهر باستانی غزنی به شکل ابتدایی در باغچه ملا عبدالسلام عالمی در عقب بالا حصاردر مسیر راه دروازه کینیک و قلعه پس حصار تاسیس گردید .در آن وقت والی غزنی سید عباس خان و مدیر معارف الیاس الدین خان بود. در این مکتب یک سر معلم و چند نفر استاد از طبقه ذکور ایفای وظیفه میکردند . بعد از انتقال ادارات حکومتی از شهر کهنه به شهر نو غزنی مکتب جهانملکه اول در مقابل قوماندانی امنیه غزنی بعد در منده یی قند در تعمیر سید حسین عالمی انتقال کرد و نظر به تراکم تعداد داخله از آنجا در سر کاریز جاده بزازی انتقال نمود . بعداً اعمار تعمیر جدید لیسه جهانملکه به ساحه 15 جریب در سال 1348 آغاز شده و در سال ( ) در زمان سردار عبدالعزیز خان والی افتتاح گردید. لیسه جهانملکه در سال 1343 از ابتدایه به دوره متوسطه ارتقا نمود. از آمران فعال آن خانم جمیله " رایق " بود و از استادان مشهور آن مرحوم عبدا لله خان، استاد غلام نقشبند خان و استاد غلام رضا خان می باشد. در سال 1346 خورشیدی مکتب جهانملکه به لیسه ارتقا نمود و اکثر فارغان دوره متوسطه ان بصفت معلم در ان لیسه پذیرفته شدند . بعد از تشکیل لیسه ، جهانملکه سیر صعودی خویش را پیمود ه و دران یک لابراتوار و یک باب کتابخانه برای استفاده شاگردان تاسیس گردید. در سال 1348 خورشیدی به تعداد زده نفر اولین دور شاگردان صنف دوازدهم ازین لیسه فارغ و یک تعداد انها به صفت معلم ایفای وظیفه نموده وتعداد دیگر آن شامل پوهنتون کابل گردیدند. این فارغین لیسه جهانملکه عبارت اند از :
1. زبیده بنت امین الله خان 2. عاقله بنت سید عبدالغفور 3. معجوبه بنت فدا محمد خان 4. شمس النبات بنت عبدالرسول خان 5. محبوبه بنت فدا محمد خان 6. بادام گل بنت غلام غوث خان 7. حبیبه بنت غلام سرور خان 8. محسنه بنت محمد یونس خان 9. ناجیه بنت قاری ابوبکر 10. کریمه بنت غلام سرور خان 11. حبیبه بنت محمد شریف خان 12.
لیسه جهانملکه تا سال 1374 با وجود جنگ های ویرانگرهم فعال بوده است. در سال 1375 خورشیدی دروازه های این لیسه مسدود گردید و تعداد زیادی شاگردان از نعمت تحصیل محروم گردیدند و لابراتوار ، کتابخانه ووسایل درسی تمامآ از بین رفتند و به جز اسکلت تعمیر لیسه چیزی دیگر باقی نمانده بود و در بین آن یک مدرسه دینی بنام جمع اولیا در سال 1376 ایجاد گردیده بود. این دوره یک دوره رکود فرهنگی و علمی به شمار میرفت. بلاخره بعد از کنفرانس بن و تشکیل دولت موقت افغانستان در حمل 1381 خورشیدی لیسه جهانملکه بار دیگر به فعا لیت علمی و آموزشی آغاز نمود و تعداد زیادی شاگردان برای فراگیری تحصیل به این کانون علمی رو آوردند و تعداد شاگردانیکه قبلآ از تحصیل محروم گردیده بودند نیزمصروف آموزش گردیدند. تعداد استادان طبقه اناث به این لیسه از ریاست معارف معرفی و مقرر شده و به تدریس شاگردان مصروف گردیدند. در سال 1381 باشروع مجدد لیسه جهانملکه آماری که از طرف ریاست معارف ترتیب گردیده بود، این لیسه به تعداد داخله ( 1850) نفر دختر، تعداد شعبات آن (37) شعبه بوده که از طرف (26) نفر استاد طبقه اناث و یکنفر استاد از طبقه ذکور تدریس میشد . در سال 1382 لیسه از طرف موسسه رسا ترمیم و از طرف موسسات خارجی در مورد چوکی و قرطاسیه مساعدت گردید . به نسبت کمبود اتاق های درسی یک تعمیر دیگر یک طبقه یی 18 اتاقه در جوار تعمیر سابقه از طرف موسسه یونیسف اعمار گردید ه و در سال 1383 خورشیدی افتتاح شد. در سال 1382 ریس دولت اسلامی افغانستان حامد کرزی با تعداد از وزرا در سفر خویش نخستین مرتبه وارد لیسه جهانملکه گردیده و در سخنرانی هایش راجع به تحولات معارف و تربیه نسل های آینده تاکید نموده و دو حلقه چاه عمیق برای رفع مشکلات آب نوشیدنی شاگردان از طرف موسسه( ) آلمانی حفر گردید . در سال 1382 خورشیدی تعداد داخله شاگردان (2400 ) نفر شاگرد بوده و در سال1383 خورشیدی داخله ان به (4000 ) نفر شاگرد رسیده بود. لیسه جهانملکه در سال 1384 خورشیدی به تعداد داخله ( 4500) نفر دانش آموز از صنف اول الی صنف 12 می باشد که از طرف (68) تن استادان ورزیده طبقه اناث تدریس میگردد و دارای یکنفر مدیره بنام مستوره طبیبی ابراهیم زی و دو نفر معاون یکی معاون اداری ذولفقار خان "فیضی" ودیگری معاون تدریسی قایمه جان میباشد. لیسه جهانملکه در سال جاری دارای (65) شعبه بوده که صنف اول دارای (9) شعبه صنف دوم (7) شعبه صنف سوم (10) شعبه صنف چهارم (15) شعبه صنف پنجم (5) شعبه صنف ششم (5) شعبه صنف هفتم (3) شبعه صنف هشتم (3) شعبه صنف نهم (2) صنف دهم (3) شعبه صنف یازدهم (1) شعبه صنف دوازدهم (1) شعبه می باشد. لیسه جهانملکه دارای یک کتابخانه کوچک به تعداد 250 جلد کتاب و یک لابراتوار ابتدایی که از طرف موسسه (NAC) ناروی برای افغانستان مساعدت گردیده می باشد . استادان و شاگردان این لیسه علاقه خاص به علم و فرهنگ و ارتقای سطح دانش اکادمیک خود دارند . از نداشتن کتابخانه مجهز دچار مشکلات میباشند. درین لیسه یک کانون فرهنگی متشکل از استادان ادبیات و شاگردان تشکیل گردیده که توسط استاد کریمه جان "منگل" واستاد نجیبه جان "عشرتی" رهبری می شوند و شاگردان را به نوشتن مقالات ، خطاطی و تشکیل کنفرانسها در داخل این لیسه تشویق مینمایند و با انجمن فرهنگی حکیم سنایی نیز ارتباط دارند . باید متذکر گردید که در لیسه جهانملکه از آغاز تاسیس تا حال اشخاص ذیل سمت آمر و مدیریت آنرا به عهده داشته اند که عبارت اند از : جمیله " رایق"، عبدالاحد خان ، مرحوم عبدالجمیل اندر ، محمد عیسی خان ، نادیه جان ، فوزیه جان ، راضیه بینوا اختری ، غلام مصطفی خان ، عبدالروف خان و ثریا ملکیار. فعلآ در لیسه جهانملکه شاگردان سه لیسه اناث مشغول اموزش اند . قبل از ظهر شاگردان لیسه جهانملکه و بعد از ظهر شاگردان لیسه نسوان شهر کهنه و شاگردان لیسه نسوان خواجه علی . این موضوع بیانگر مشکلات جای و کمبود اتاق های تدریسی برای دختران شهرغزنی میباشد .
|
|
|
|
Copyright 2003-2004 ghazni.org |
||
